Stolpersteine Enschede

“Nieuwe Verhalen” WOII-lezing door Eric Heijink

De rol van de Politie Enschede in de Tweede Wereldoorlog

 

Agenten in Krijgsgevangenschap

In deze lezing neemt Eric Heijink ons mee naar de Tweede Wereldoorlog, een tijd die gekenmerkt werd door verraad, haat en zuiveringen. De rol van de Politie is niet altijd even gemakkelijk geweest. Velen waren lid van de NSB, anderen er tewerkgesteld en zij die al bij de Politie werkten moesten zich aanpassen aan een nieuw bewind. Die van Adolf Hitler. Dubbele gevoelens.

Voor de slachtoffers die geen graf hebben worden er her en der in Nederland Stolpersteine neergelegd zo ook in Enschede. Deze stenen zijn bedoeld om ze herdenken en zijn een project van de Duitse Kunstenaar Gunter Demmig. Dit jaar zijn er 2 opmerkelijke stenen gelegd bij de huizen van 2 agenten die de oorlog niet hebben overleefd. Abraham Keijzer en Antonie van Essen. Bram kwam niet terug uit krijgsgevangenschap en Antonie werd een dag voor de bevrijding geliquideerd. Aanleiding was de liquidatie van NSB-politieagent Pieter Kaaij in 1943.

 

Stolperstein van Abraham Keizer

Op 3 juli 1943 werd Opper Luitenant Pieter Kaaij geliquideerd voor de Kuipersdijk 123, het huis waar de ouders van een van de verzetshelden van Enschede woonden, Johannes ter Horst. Hoewel de moord nooit is opgehelderd werden ter vergelding 24 agenten van het Politie Korps gevangengenomen en naar het Krijgsgevangenkamp Stalag IV B in Mulhberg overgebracht. Ze verbleven er ruim een jaar.

Pieter Kaaij kwam van het Korps Amsterdam, hij was lid van de NSB en stond bekend als een echte Jodenjager. Zijn bekendste daad was het achterhalen van de namen wie achter de brand van het bevolkingsregister in Amsterdam zaten in 1943, de bekendste verzetsdaad van Nederland uitgevoerd door groep 2000. Hij had de verrader die de beloning had geïnd gearresteerd en incasseerde een groot deel van de beloning van FL 10.000. Hij werd vervolgens gepromoveerd en overgeplaatst naar Enschede waar hij op 15 april 1943 begon. Dat hij niet echt geliefd werd bij de bevolking en het verzet behoeft geen betoog.

Hij had trouw gezworen aan de Führer! Amper in Enschede te werk gesteld maakt hij al faam als Jodenjager. Hij ging voortvarend te werk en dat zal wellicht de reden voor zijn moord zijn geweest.

Op 3 juli 1943, de man is amper 3 maanden aan het werk in Enschede, wordt hij neergeschoten terwijl hij op weg is naar zijn werk om 7 uur ’s ochtends. De avond ervoor heeft hij nog een onderduikend kind van Joodse afkomst bij de familie Weener uit huis gehaald. De gevolgen zijn desastreus voor het Enschedese Korps dat er niet in slaagt de moord op te helderen.

Is het wraak van de Amsterdamse verzetsgroep? Is het de wraak van de Enschedese verzetsgroep CS-6? Is hij verraden door agenten? Diverse namen duiken op in het onderzoek maar het zijn uiteindelijk 24 agenten die de klos zijn en naar een krijgsgevangenkamp worden afgevoerd. 1 komt niet thuis.

In de nacht van 5 op 6 juli 1943 krijgen de agenten het bevel om zich die ochtend te melden op het Politiebureau. Bij aankomst worden agenten omsingeld door de SD, er wordt ternauwernood een bloedbad voorkomen, de agenten voelen zich bedreigd en grijpen bijna naar hun wapens. De lijst van oud militairen die nu agent zijn wordt erbij gehaald en er worden 24 namen genoemd ze worden overgebracht naar het Hoofdkantoor van de SD in Enschede aan de Tromplaan en krijgen te horen dat ze pas naar huis mogen als de moordenaar op Pieter Kaaij wordt aangehouden. Direct daarop worden ze op transport gezet, eerst naar kamp Amersfoort vervolgens op 10 juli 1943 naar Muhlberg. Onderweg speelt Abraham Keijzer op zijn trompet het “Wilhelmus” de agenten zingen huilend het lied van hun vaderland. Zien ze het nog terug?

In september 1944 overlijdt Abraham Keijzer in het kamp vermoedelijk aan een ziekte, 23 anderen komen later dat jaar vrij. Ze nemen weer dienst in het Korps en vervolgen hun werk als agent. Antonie van Essen was nauw betrokken bij het Verzet. Hij hielp mee aan het vervaardigen van persoonsbewijzen en werd 1 dag voor de bevrijding vermoord met 7 andere verzetshelden door de SD op 31 maart 1945.

Je kunt je bijna niet voorstellen hoe het moet zijn geweest voor deze agenten, uit wraak opgesloten in een kamp en daarna weer aan de slag als agent! Een bizarre werkelijkheid. Nee zeggen was geen optie!

Tekst: Isabel Blanco